Charlotte of Wales

De prinses die Engeland verloor en België bijna een koningin schonk...

Wanneer we aan de Regency-periode denken, komen vaak namen als Jane Austen, de Prince Regent of Beau Brummell naar voren. Toch was er nog een jonge vrouw die in haar tijd minstens even geliefd was als de beroemdste figuren van het Britse hof. Haar naam was Charlotte Augusta of Wales. Ze werd slechts eenentwintig jaar oud, maar liet een onuitwisbare indruk na op haar tijdgenoten. Haar tragische dood bracht heel Groot-Brittannië in rouw en veranderde de loop van de geschiedenis. Bovendien heeft haar verhaal een onverwachte en bijzondere link met België.

Charlotte Augusta werd geboren op 7 januari 1796 in Carlton House in Londen. Zij was het enige wettige kind van George, prins van Wales – de latere koning George IV – en zijn echtgenote Caroline van Brunswijk. Haar geboorte werd met grote vreugde ontvangen. Koning George III had veel kinderen, maar Charlotte was zijn enige wettige kleinkind. Vanaf haar eerste levensdag was het duidelijk dat zij een bijzondere plaats zou innemen binnen de Britse monarchie. Velen zagen in haar de toekomstige koningin die het aanzien van het koningshuis zou herstellen.

Hoewel Charlotte opgroeide in ongekende rijkdom, kende haar jeugd weinig warmte. Haar ouders hadden al kort na haar geboorte een hekel aan elkaar gekregen en leefden vrijwel gescheiden. De ruzies tussen de prins van Wales en Caroline van Brunswijk waren berucht en werden zelfs breed uitgemeten in de kranten. Charlotte werd vaak het middelpunt van hun strijd. Haar vader probeerde haar zoveel mogelijk onder zijn invloed te houden, terwijl haar moeder zich buitengesloten voelde. Hierdoor groeide Charlotte op in een omgeving vol spanningen en politieke intriges.

Toch ontwikkelde zij een heel eigen persoonlijkheid. Charlotte stond bekend als intelligent, geestig en soms koppig. Ze hield van paardrijden, wandelen en muziek, en bezat een spontane charme die haar bijzonder populair maakte. Waar haar vader bekendstond om zijn extravagantie, schulden en flamboyante levensstijl, werd Charlotte juist gezien als oprecht, vriendelijk en benaderbaar. Het Britse volk zag in haar de belofte van een nieuwe generatie. Veel tijdgenoten hoopten dat zij later een veel betere vorstin zou worden dan haar vader ooit als koning zou zijn.

Die zelfstandigheid bleek al vroeg. Toen haar vader een politiek gunstig huwelijk voor haar wilde regelen met de erfprins van Oranje – de latere koning Willem II der Nederlanden – verzette Charlotte zich openlijk. Hoewel zij de prins aanvankelijk sympathiek vond, wilde zij zich niet laten gebruiken als pion in een diplomatiek spel. Uiteindelijk werd het huwelijk afgeblazen, een beslissing die destijds veel stof deed opwaaien. Charlotte liet hiermee zien dat zij bereid was haar eigen geluk boven politieke verwachtingen te plaatsen, iets wat voor een prinses in die tijd bijzonder ongewoon was.

Het geluk leek haar uiteindelijk toch toe te lachen toen zij kennismaakte met prins Leopold van Saksen-Coburg-Saalfeld. Leopold was een Duitse prins die tijdens de Napoleontische oorlogen militaire ervaring had opgedaan in Russische dienst. Hij was rustig, bescheiden en intellectueel, eigenschappen die Charlotte bijzonder aantrokken. Hun ontmoeting groeide uit tot een oprechte liefdesrelatie, en op 2 mei 1816 trouwden zij in Carlton House.

Ook Jane Austen beleefde deze gebeurtenis nog. Zij verkeerde in de laatste maanden van haar leven en was ernstig ziek, maar zal ongetwijfeld kennis hebben genomen van het nieuws dat heel Engeland in zijn greep hield. De dood van Charlotte betekende veel meer dan het verlies van een populaire prinses. Plotseling had de Britse monarchie geen directe erfgenaam meer. De ongehuwde zonen van koning George III haastten zich daarop om alsnog wettige kinderen te krijgen. Uit die zoektocht naar een nieuwe opvolger werd uiteindelijk prinses Victoria geboren, de latere koningin Victoria. Zonder Charlotte's overlijden zou de Victoriaanse periode er wellicht heel anders hebben uitgezien.

Voor Belgische lezers krijgt dit verhaal nog een extra dimensie. Charlotte's weduwnaar, Leopold, bleef nog jarenlang in Groot-Brittannië wonen en bleef haar tot aan zijn dood trouw. Hij bewaarde haar brieven, sprak met grote genegenheid over haar en droeg zelfs een ring met een haarlok van zijn overleden echtgenote. Toen België zich in 1830 onafhankelijk verklaarde, zocht de jonge staat een vorst met internationale ervaring en een onberispelijke reputatie. Leopold bleek de ideale kandidaat en aanvaardde in 1831 de Belgische kroon als Leopold I, de eerste koning der Belgen.

Het is een fascinerende gedachte dat de eerste Belgische koning ooit de echtgenoot was van de vrouw die vrijwel zeker koningin van Groot-Brittannië zou zijn geworden. Had Charlotte langer geleefd, dan zou Leopold waarschijnlijk prins-gemaal van het Verenigd Koninkrijk zijn geworden en had de Belgische geschiedenis mogelijk een heel andere wending genomen.

Charlotte of Wales wordt tegenwoordig vaak overschaduwd door haar nicht, koningin Victoria. Toch was zij de prinses die de harten van haar tijdgenoten veroverde en wier dood de toekomst van zowel Groot-Brittannië als België beïnvloedde. Haar verhaal verbindt op een bijzondere manier de wereld van Jane Austen met de geschiedenis van de Lage Landen. Juist daarom verdient zij ook vandaag nog een plaats tussen de opmerkelijke figuren van de Regency.

"I am so happy that I scarcely know how to express it."

Deze woorden schreef Charlotte kort na haar huwelijk met prins Leopold in 1816. Na een jeugd die werd overschaduwd door de voortdurende conflicten tussen haar ouders en de druk van haar positie als troonopvolgster, had ze eindelijk het gevoel dat ze haar eigen geluk had gevonden. Juist daarom raakt haar verhaal nog altijd. Slechts anderhalf jaar later kwam er abrupt een einde aan dat veelbelovende nieuwe hoofdstuk. Wat overblijft, zijn onder meer haar brieven, waarin niet de prinses, maar de jonge vrouw achter de titel tot leven komt.

Beau Brummell – De man die de Regency-mode voorgoed veranderde

Wanneer we denken aan de elegante heren uit de romans van Jane Austen, denken we aan perfect geknoopte dassen, donkere jasjes, glanzende laarzen en een verzorgde, maar ogenschijnlijk moeiteloze uitstraling. Achter die stijlvolle verschijning schuilt één man: Beau Brummell.

George Bryan "Beau" Brummell (1778-1840) was geen edelman, geen schrijver en geen militair held. Toch werd hij hét stijlicoon van de Regency-periode. Zijn gevoel voor mode was zo invloedrijk dat hij de manier waarop heren zich kleedden voorgoed veranderde.

Minder is meer

Vóór Brummell droegen heren vaak uitbundige kleding: felgekleurde stoffen, borduursels, kant en sierlijke versieringen. Brummell vond dat echte elegantie juist lag in eenvoud.

Hij introduceerde een stijl die vandaag verrassend modern aandoet:

perfect gesneden donkerblauwe of zwarte jasjes;
een smetteloos wit linnen hemd;
een zorgvuldig geknoopte cravat (halsdoek);
lichtgekleurde pantalons of rijbroeken;
glanzend gepoetste leren laarzen.

Zijn kleding was kostbaar, maar nooit opzichtig. De kwaliteit van de stof, de perfecte pasvorm en de verzorgde afwerking maakten het verschil.

De kunst van het aankleden

Volgens tijdgenoten besteedde Brummell uren aan zijn ochtendtoilet. Niet omdat hij extravagante kleding droeg, maar juist omdat alles perfect moest zijn.

Zijn beroemde witte cravat werd soms meerdere keren opnieuw geknoopt totdat hij precies goed zat. Een klein vlekje of een kreukel betekende opnieuw beginnen.

Ook persoonlijke hygiëne vond hij belangrijk. In een tijd waarin dagelijks baden allesbehalve vanzelfsprekend was, stond Brummell bekend om zijn frisse kleding, schone handen en verzorgde uiterlijk.

Vriend van de Prince Regent

Brummell verkeerde jarenlang in de hoogste kringen van de Londense society en was een goede vriend van de Prince Regent, de latere koning George IV. Zijn smaak bepaalde jarenlang wat modieus was. Jonge heren probeerden hem na te bootsen, kleermakers maakten kleding naar zijn voorbeeld en zelfs de aristocratie keek naar hem voor de nieuwste trends.

Jane Austen en de Regency gentleman

Jane Austen noemt Beau Brummell nergens in haar romans, maar zij kende zijn reputatie ongetwijfeld. Tijdens haar leven was hij misschien wel de beroemdste modefiguur van Engeland.

De keurige heren in haar boeken weerspiegelen vaak het ideaal van de Regency gentleman: verzorgd, netjes gekleed en met gevoel voor goede manieren. Toch laat Austen zien dat ware elegantie niet alleen in kleding zit.

Neem bijvoorbeeld Mr. Darcyuit Pride and Prejudice. Hij is altijd keurig gekleed, maar zijn aantrekkingskracht komt uiteindelijk voort uit zijn karakter. Daartegenover staat Mr. Wickham, die eveneens charmant en verzorgd oogt, maar wiens fraaie uiterlijk zijn ware aard verhult.

Austen herinnert ons eraan dat goede smaak belangrijk is, maar dat vriendelijkheid, eerlijkheid en bescheidenheid uiteindelijk meer waard zijn dan de mooiste jas of de perfectste cravat.

Een tragisch einde

Ironisch genoeg eindigde Brummells leven allesbehalve glamoureus. Door zijn luxueuze levensstijl maakte hij grote schulden en moest hij Engeland ontvluchten. Hij bracht zijn laatste jaren door in Frankrijk, waar hij in armoede leefde en uiteindelijk overleed.

Toch bleef zijn invloed bestaan. Zijn eenvoudige, perfect gesneden kleding vormde de basis van het moderne herenkostuum. Zelfs het klassieke maatpak dat vandaag nog wordt gedragen, is in zekere zin een erfgenaam van Beau Brummells stijl.

Regency weetje

Wist je dat...Beau Brummell naar verluidt vond dat een heer nooit de aandacht moest trekken door opvallende kleding? Volgens hem moest men zich de man herinneren, niet zijn jas. Een gedachte die verrassend modern klinkt – ruim tweehonderd jaar later.

Etiquette en sociaal leven

Regency-etiquette gaat eigenlijk veel verder dan "goede manieren". Het was een uitgebreid systeem van sociale regels dat bepaalde hoe je sprak, bewoog, danste, at, correspondeerde en zelfs hoe lang je bij iemand op bezoek bleef. Voor liefhebbers van Jane Austen is dat juist zo interessant: veel spanning in haar romans ontstaat doordat personages die regels volgen – of juist overtreden.

 * Kennismaken: je stelde jezelf niet zomaar voor

In de Regency-periode hoorde je niet op iemand af te stappen om kennis te maken. Je had een formele introductie nodig door een gemeenschappelijke bekende.

Voorbeeld uit Jane Austen:
In Pride and Prejudice wordt de komst van Mr. Bingley met veel verwachting ontvangen. Iedereen wil hem ontmoeten, maar dat gebeurt via sociale bijeenkomsten en introducties. Dat Mr. Darcy zich afstandelijk opstelt op het bal maakt hem direct impopulair – niet alleen vanwege zijn trots, maar ook omdat hij de sociale verwachtingen negeert.

 * Een bezoek had een tijdslimiet

Een "morning call" was meestal een kort bezoek van ongeveer vijftien tot dertig minuten. Te lang blijven gold als onbeleefd.

Voorbeeld uit Emma:
Emma Woodhouse ontvangt en brengt regelmatig bezoeken waarbij de duur en formaliteit zorgvuldig worden bewaakt. Sociale relaties werden onderhouden door deze geplande visites.

 * Dansen was een sociaal contract

Een dans uitnodigen was niet vrijblijvend. Wie een dans beloofde, hoorde die afspraak na te komen.

In veel Assembly Rooms werden de danspartners vooraf vastgelegd, en meerdere dansen achter elkaar met dezelfde persoon konden aanleiding geven tot geroddel over een mogelijke romance.

Voorbeeld uit Pride and Prejudice:
Elizabeth Bennet en Mr. Darcy dansen samen op het bal in Netherfield. Hun gesprek tijdens die dans is beladen, juist omdat een dans een relatief intiem sociaal moment bood.

 * Correspondentie was een kunstvorm

Brieven waren het belangrijkste communicatiemiddel. Ze werden zorgvuldig geformuleerd en volgens vaste richtlijnen afgesloten.

Voorbeeld uit Persuasion:
De beroemde brief van kapitein Wentworth aan Anne Elliot behoort tot de meest geliefde passages uit Austens werk. Juist omdat persoonlijke gevoelens meestal terughoudend werden geuit, maakt zijn openhartigheid zoveel indruk.

 * Eten draaide om decorum

Aan tafel wachtte men tot de gastvrouw begon. Grote emoties of luide discussies waren ongepast, en elegantie was belangrijker dan snelheid.

Een keurige houding, nette conversatie en aandacht voor anderen golden als tekenen van een goede opvoeding.

 * Wandelen had sociale betekenis

Een wandeling was meer dan ontspanning. Met wie je liep, waar je liep en hoe lang, kon aanleiding geven tot speculatie.

Voorbeeld uit Sense and Sensibility:
Wanneer Marianne Dashwood lange wandelingen maakt met John Willoughby, zien omstanders daarin een teken van een serieuze verbintenis.

 * Muziek en handwerken toonden beschaving

Van welopgevoede jonge dames werd verwacht dat zij vaardigheden ontwikkelden zoals:

• pianospelen,
• zingen,
• tekenen,
• borduren,
• Frans spreken,
• en elegant converseren.

Voorbeeld uit Pride and Prejudice:
Miss Bingley somt op waaraan een "accomplished woman" moet voldoen. Elizabeth Bennet reageert daar met een gezonde dosis scepsis op, wat Austens humor mooi laat zien.

 * Kleding weerspiegelde respect voor de gelegenheid

De juiste kleding hing af van het moment van de dag:

• Ochtend: eenvoudige wandel- of huisjurken.
• Middag: nette visitekleding.
• Avond: luxueuze japonnen met sieraden, handschoenen en vaak een waaier.

"In de Regency-periode sprak etiquette een stille taal. Een uitnodiging voor een dans, een zorgvuldig geschreven brief of een visite van precies twintig minuten kon meer zeggen dan duizend woorden."

"It is quite a settled thing; and as soon as Nicholls has made white soup enough, I shall send round my cards."

Mr Bingley, Pride and Prejudice, hfdstk 11

"An egg boiled very soft is not unwholesome... Serle understands boiling an egg better than any body. I would not recommend an egg boiled by any body else -

Mr. Woodhouse, Emma hfdstk 3