Charlotte of Wales

De prinses die Engeland verloor en België bijna een koningin schonk...

Wanneer we aan de Regency-periode denken, komen vaak namen als Jane Austen, de Prince Regent of Beau Brummell naar voren. Toch was er nog een jonge vrouw die in haar tijd minstens even geliefd was als de beroemdste figuren van het Britse hof. Haar naam was Charlotte Augusta of Wales. Ze werd slechts eenentwintig jaar oud, maar liet een onuitwisbare indruk na op haar tijdgenoten. Haar tragische dood bracht heel Groot-Brittannië in rouw en veranderde de loop van de geschiedenis. Bovendien heeft haar verhaal een onverwachte en bijzondere link met België.

Charlotte Augusta werd geboren op 7 januari 1796 in Carlton House in Londen. Zij was het enige wettige kind van George, prins van Wales – de latere koning George IV – en zijn echtgenote Caroline van Brunswijk. Haar geboorte werd met grote vreugde ontvangen. Koning George III had veel kinderen, maar Charlotte was zijn enige wettige kleinkind. Vanaf haar eerste levensdag was het duidelijk dat zij een bijzondere plaats zou innemen binnen de Britse monarchie. Velen zagen in haar de toekomstige koningin die het aanzien van het koningshuis zou herstellen.

Hoewel Charlotte opgroeide in ongekende rijkdom, kende haar jeugd weinig warmte. Haar ouders hadden al kort na haar geboorte een hekel aan elkaar gekregen en leefden vrijwel gescheiden. De ruzies tussen de prins van Wales en Caroline van Brunswijk waren berucht en werden zelfs breed uitgemeten in de kranten. Charlotte werd vaak het middelpunt van hun strijd. Haar vader probeerde haar zoveel mogelijk onder zijn invloed te houden, terwijl haar moeder zich buitengesloten voelde. Hierdoor groeide Charlotte op in een omgeving vol spanningen en politieke intriges.

Toch ontwikkelde zij een heel eigen persoonlijkheid. Charlotte stond bekend als intelligent, geestig en soms koppig. Ze hield van paardrijden, wandelen en muziek, en bezat een spontane charme die haar bijzonder populair maakte. Waar haar vader bekendstond om zijn extravagantie, schulden en flamboyante levensstijl, werd Charlotte juist gezien als oprecht, vriendelijk en benaderbaar. Het Britse volk zag in haar de belofte van een nieuwe generatie. Veel tijdgenoten hoopten dat zij later een veel betere vorstin zou worden dan haar vader ooit als koning zou zijn.

Die zelfstandigheid bleek al vroeg. Toen haar vader een politiek gunstig huwelijk voor haar wilde regelen met de erfprins van Oranje – de latere koning Willem II der Nederlanden – verzette Charlotte zich openlijk. Hoewel zij de prins aanvankelijk sympathiek vond, wilde zij zich niet laten gebruiken als pion in een diplomatiek spel. Uiteindelijk werd het huwelijk afgeblazen, een beslissing die destijds veel stof deed opwaaien. Charlotte liet hiermee zien dat zij bereid was haar eigen geluk boven politieke verwachtingen te plaatsen, iets wat voor een prinses in die tijd bijzonder ongewoon was.

Het geluk leek haar uiteindelijk toch toe te lachen toen zij kennismaakte met prins Leopold van Saksen-Coburg-Saalfeld. Leopold was een Duitse prins die tijdens de Napoleontische oorlogen militaire ervaring had opgedaan in Russische dienst. Hij was rustig, bescheiden en intellectueel, eigenschappen die Charlotte bijzonder aantrokken. Hun ontmoeting groeide uit tot een oprechte liefdesrelatie, en op 2 mei 1816 trouwden zij in Carlton House.

Ook Jane Austen beleefde deze gebeurtenis nog. Zij verkeerde in de laatste maanden van haar leven en was ernstig ziek, maar zal ongetwijfeld kennis hebben genomen van het nieuws dat heel Engeland in zijn greep hield. De dood van Charlotte betekende veel meer dan het verlies van een populaire prinses. Plotseling had de Britse monarchie geen directe erfgenaam meer. De ongehuwde zonen van koning George III haastten zich daarop om alsnog wettige kinderen te krijgen. Uit die zoektocht naar een nieuwe opvolger werd uiteindelijk prinses Victoria geboren, de latere koningin Victoria. Zonder Charlotte's overlijden zou de Victoriaanse periode er wellicht heel anders hebben uitgezien.

Voor Belgische lezers krijgt dit verhaal nog een extra dimensie. Charlotte's weduwnaar, Leopold, bleef nog jarenlang in Groot-Brittannië wonen en bleef haar tot aan zijn dood trouw. Hij bewaarde haar brieven, sprak met grote genegenheid over haar en droeg zelfs een ring met een haarlok van zijn overleden echtgenote. Toen België zich in 1830 onafhankelijk verklaarde, zocht de jonge staat een vorst met internationale ervaring en een onberispelijke reputatie. Leopold bleek de ideale kandidaat en aanvaardde in 1831 de Belgische kroon als Leopold I, de eerste koning der Belgen.

Het is een fascinerende gedachte dat de eerste Belgische koning ooit de echtgenoot was van de vrouw die vrijwel zeker koningin van Groot-Brittannië zou zijn geworden. Had Charlotte langer geleefd, dan zou Leopold waarschijnlijk prins-gemaal van het Verenigd Koninkrijk zijn geworden en had de Belgische geschiedenis mogelijk een heel andere wending genomen.

Charlotte of Wales wordt tegenwoordig vaak overschaduwd door haar nicht, koningin Victoria. Toch was zij de prinses die de harten van haar tijdgenoten veroverde en wier dood de toekomst van zowel Groot-Brittannië als België beïnvloedde. Haar verhaal verbindt op een bijzondere manier de wereld van Jane Austen met de geschiedenis van de Lage Landen. Juist daarom verdient zij ook vandaag nog een plaats tussen de opmerkelijke figuren van de Regency.

"I am so happy that I scarcely know how to express it."

Deze woorden schreef Charlotte kort na haar huwelijk met prins Leopold in 1816. Na een jeugd die werd overschaduwd door de voortdurende conflicten tussen haar ouders en de druk van haar positie als troonopvolgster, had ze eindelijk het gevoel dat ze haar eigen geluk had gevonden. Juist daarom raakt haar verhaal nog altijd. Slechts anderhalf jaar later kwam er abrupt een einde aan dat veelbelovende nieuwe hoofdstuk. Wat overblijft, zijn onder meer haar brieven, waarin niet de prinses, maar de jonge vrouw achter de titel tot leven komt.

Op de avond van 15 juni 1815 vulde een balzaal in Brussel zich met muziek, zijde en schitterende uniformen. Koetsen reden af en aan, kaarsen verlichtten de dansvloer en onder de gasten bevonden zich prinsen, diplomaten en enkele van de belangrijkste officieren van het geallieerde leger.

Maar terwijl de gesprekken voortkabbelden en de eerste dansen werden ingezet, naderden de troepen van Napoleon.

Voor sommige aanwezigen zou dit niet alleen de laatste dans van de avond worden, maar de laatste dans van hun leven.

The Duchess of Richmond’s Ball – Robert Alexander Hillingford

Het Bal van de Hertogin van Richmond, geschilderd door Robert Alexander Hillingford in de jaren 1870. Omdat het schilderij ruim een halve eeuw na de gebeurtenis ontstond, is het eerder een romantische verbeelding dan een exacte weergave. Publiek domein.

Brussel in juni 1815

België bestond in juni 1815 nog niet als onafhankelijk land. Na de val van Napoleon waren de noordelijke en zuidelijke Nederlanden samengebracht onder Willem I. Op 16 maart 1815 had hij zichzelf uitgeroepen tot koning van het nieuwe Verenigd Koninkrijk der Nederlanden. Zijn officiële inhuldiging in Brussel zou pas enkele maanden later plaatsvinden.

De rust waarop Europa had gehoopt, bleek echter van korte duur. Napoleon ontsnapte van het eiland Elba en keerde in maart 1815 terug naar Frankrijk. Zonder veel tegenstand wist hij opnieuw de macht te grijpen. De Europese mogendheden die hem een jaar eerder hadden verslagen, mobiliseerden haastig hun legers.

Brussel veranderde daardoor in een internationale verzamelplaats. Britse reizigers, diplomaten en aristocratische families verbleven er samen met duizenden officieren en soldaten. In de straten waren uniformen uit verschillende landen te zien. Achter de gevels vonden diners, ontvangsten en bals plaats, terwijl ten zuiden van de stad de legers zich voorbereidden op een nieuwe confrontatie.

Het geallieerde leger stond onder bevel van Arthur Wellesley, de hertog van Wellington. Het bestond niet alleen uit Britse soldaten, maar ook uit Nederlandse, Zuid-Nederlandse, Hannoveraanse en Nassause troepen. Verder naar het oosten bevond zich het Pruisische leger van maarschalk Blücher.

Napoleon wist dat hij snel moest handelen. Wanneer de twee legers zich konden verenigen, zou hij tegenover een veel sterkere tegenstander komen te staan. Zijn plan was daarom eenvoudig maar gevaarlijk: hij wilde tussen beide legers doorbreken en ze afzonderlijk verslaan.

Toch ging het mondaine leven in Brussel voorlopig verder.

Brussel gezien vanaf de toegang tot het Zoniënwoud, omstreeks 1815. De aquatint van James Rouse werd in 1816 uitgegeven en toont de stad zoals de vele buitenlandse reizigers en militairen haar ongeveer gekend moeten hebben. National Army Museum, out of copyright.

De uitnodiging van de hertogin

Charlotte Lennox, hertogin van Richmond, verbleef met haar gezin in Brussel omdat haar echtgenoot, Charles Lennox, de vierde hertog van Richmond, het bevel voerde over de reservetroepen die de stad moesten beschermen.

De hertogin wilde op 15 juni een groot bal geven. Volgens een later opgetekend verhaal vroeg zij Wellington vooraf of dat wel verstandig was. Ze hoefde zijn militaire geheimen niet te kennen, zei ze: wanneer hij haar zou aanraden het bal niet te geven, zou zij het zonder verdere vragen afgelasten.

Wellington zag op dat ogenblik geen reden om het feest te annuleren. Hij verwachtte niet dat de grote confrontatie zo snel zou beginnen. Hij was zelfs van plan later die maand zelf nog een bal te organiseren.

De uitnodigingen werden dus verstuurd.

Ongeveer 215 namen stonden op de gastenlijst. Naast Wellington en talrijke hoge officieren waren onder anderen de prins van Oranje, prins Frederik van Oranje-Nassau en de hertog van Brunswick uitgenodigd.

Ook de aristocratie uit onze eigen streken was opvallend goed vertegenwoordigd. Op de lijst vinden we de families Arenberg, d’Ursel, d’Oultremont, Liedekerke-Beaufort, Mercy-Argenteau en Beaufort-Spontin. Zelfs Joseph van der Linden d’Hooghvorst, de burgemeester van Brussel, ontving een uitnodiging.

Het Bal van de Hertogin van Richmond was dus geen uitsluitend Brits feest. Op die ene Brusselse dansvloer kwam een groot deel van de Britse, Nederlandse en Zuid-Nederlandse elite samen.

Over de precieze plaats van het bal bestaat nog altijd discussie. De familie Richmond verbleef in de omgeving van de rue de la Blanchisserie, de toenmalige Blekerijstraat, niet ver van de huidige Nieuwstraat.

Volgens Lady Georgiana Lennox, een dochter van de hertogin, vond het bal plaats in een grote ruimte op de benedenverdieping. Die had voordien gediend om koetsen in onder te brengen. Voor het feest werd ze met behangpapier en versieringen omgetoverd tot een balzaal. Georgiana herinnerde zich later vooral het behang met een patroon van rozentakken.

Het was waarschijnlijk minder majestueus dan de romantische schilderijen die later van het bal werden gemaakt. Geen eindeloos hoge paleiszaal vol marmer, monumentale trappen en vergulde balkons, maar een lange, vrij lage ruimte achter een Brusselse woning.

Juist dat maakt de werkelijkheid misschien nog aantrekkelijker. Met papier, bloemen, stoffen en kaarslicht werd voor één avond een tijdelijke wereld gecreëerd waarin men kon doen alsof de oorlog nog ver weg was.

Zijde, uniformen en dans

We weten niet met zekerheid welke muziek op 15 juni werd gespeeld. Waarschijnlijk stonden countrydansen en quadrilles op het programma. Mogelijk werd er ook gewalst, al was de wals in 1815 nog betrekkelijk nieuw en niet bij iedereen geliefd.

Vooral oudere en behoudende gasten vonden de houding van de danspartners soms ongepast. Bij een wals stonden een heer en dame immers veel dichter bij elkaar dan tijdens de vertrouwde countrydansen.

Jane Austen wist perfect hoeveel betekenis een eenvoudige dans kon krijgen. In haar romans was een bal nooit alleen een aangename avond. Het was een plaats waar men werd bekeken en beoordeeld. Iedereen zag wie met wie danste, wie werd overgeslagen, wie te lang met dezelfde persoon sprak en wie plotseling de zaal verliet.

In Brussel moet de aanblik bijzonder indrukwekkend zijn geweest. De lichte, hooggetailleerde japonnen van de dames vormden een scherp contrast met de felrode, donkerblauwe en zwarte uniformen van de officieren. Epauletten, medailles en met goud afgewerkte jassen vingen het licht van de kaarsen.

Er zijn zelfs twee bruine zijden jurken bewaard gebleven die volgens de overlevering tijdens het bal werden gedragen door de zussen van een zekere Mr Perceval. De japonnen dateren inderdaad uit de juiste periode, al lijken ze eerder voor overdag dan voor een formeel avondfeest bestemd.

Misschien hadden de dames bij hun vertrek naar Brussel eenvoudigweg niet voorzien dat zij een bijzondere baljurk nodig zouden hebben. Of misschien was de werkelijkheid van het beroemde bal minder schitterend dan latere kunstenaars ons willen doen geloven.

Twee zijden japonnen die volgens de overlevering op 15 juni 1815 tijdens het bal werden gedragen. Hoewel de jurken uit de juiste periode stammen, lijken ze eerder voor overdag dan voor een groot avondfeest bestemd. Collectie Fashion Museum Bath.

Geruchten in de balzaal

Terwijl de gasten zich klaarmaakten voor het bal, had Napoleon de grens al overschreden. In de loop van de dag bereikten verontrustende berichten Brussel. Ze waren echter onvolledig, vertraagd en soms tegenstrijdig.

Enkele officieren wisten vóór het begin van het feest al dat hun regimenten zich moesten voorbereiden. Sommigen kwamen slechts kort naar het bal. Anderen begonnen tijdens de avond stilletjes te verdwijnen.

Wellington arriveerde vrij laat. Op dat ogenblik was de zeventienjarige Lady Georgiana Lennox aan het dansen. Ze brak haar dans af, liep naar hem toe en vroeg hem rechtstreeks of de geruchten over de Franse opmars waar waren.

Wellington bevestigde ernstig dat het leger de volgende dag zou vertrekken.

Het nieuws verspreidde zich door de zaal. De muziek hield niet meteen op en er werd zelfs nog verder gedanst, maar de sfeer veranderde volledig. Gesprekken werden afgebroken. Officieren zochten elkaar op, wisselden informatie uit en probeerden te achterhalen wanneer zij bij hun regiment moesten zijn.

Lady Dalrymple-Hamilton zat enige tijd naast Wellington. Later herinnerde zij zich dat zijn opgewekte houding gespeeld leek. Midden in een gesprek hield hij soms plotseling op om een officier bij zich te roepen en bevelen te geven. Onder anderen de prins van Oranje en de hertog van Brunswick verlieten het feest vóór het souper.

Kort voor het souper werd een belangrijk bericht voor de prins van Oranje binnengebracht. De Franse opmars bleek veel verder gevorderd dan Wellington had aangenomen. Napoleon dreigde het strategische kruispunt van Quatre-Bras te veroveren en zo de verbinding tussen de geallieerde en Pruisische legers af te snijden.

Wellington vroeg de hertog van Richmond of hij over een goede kaart beschikte. De twee mannen trokken zich terug in een aangrenzende kamer. Daar besefte Wellington dat Napoleon bijna een volledige dag voorsprong had gewonnen.

Toch stormde hij niet onmiddellijk naar buiten. Hij bleef nog enige tijd in de balzaal en probeerde de schijn van kalmte te bewaren. Een paniekerig vertrek van de opperbevelhebber kon immers onrust veroorzaken onder de gasten en uiteindelijk in heel Brussel.

Het feest was ongemerkt veranderd in een militair verzamelpunt.

Intelligence of the Battle of Ligny – William Heath

Wellington ontvangt tijdens het bal verontrustend nieuws over de Franse opmars. De prent werd in 1818 uitgegeven en is duidelijk gedramatiseerd: de flauwvallende dame en geschrokken gezichten tonen hoe snel het bal onderdeel werd van de Waterloo-legende. Publiek domein.

Afscheid voor de ochtend

Voor Lady Georgiana werd de avond steeds beklemmender. Ze ging met haar oudste broer mee om hem te helpen zijn spullen in te pakken. Toen ze later terugkeerde, waren enkele gasten nog altijd aan het dansen.

Georgiana herinnerde zich de avond echter vooral als een lange reeks afscheidsmomenten. Vrienden en kennissen vertrokken zonder te weten of ze elkaar ooit zouden terugzien.

In de antichambre nam Frederik Willem, hertog van Brunswick, afscheid van haar. Hij was gemakkelijk herkenbaar aan zijn zwarte uniform. Hij droeg het als teken van rouw voor zijn vader en voor zijn hertogdom, dat eerder door Napoleon was ingenomen.

De hertog verzekerde Georgiana dat zijn manschappen zich in de strijd zouden onderscheiden. Ook de jonge Lord Hay was enthousiast. Hij keek uit naar de actie, de eer en de militaire roem die hem volgens hem te wachten stonden.

Op 16 juni bereikte de familie Richmond het bericht dat zowel de hertog van Brunswick als Lord Hay bij Quatre-Bras was gesneuveld.

Volgens Georgiana vertrokken sommige officieren zo laat dat zij nauwelijks tijd hadden om zich om te kleden. Het romantische beeld van mannen die rechtstreeks in hun avondkleding naar het slagveld trokken, werd later graag herhaald. Of dit werkelijk voor veel officieren gold, is moeilijk te achterhalen.

Toch geeft het beeld treffend weer hoe abrupt de elegante wereld van het bal overging in die van de oorlog.

Op 16 juni werd zwaar gevochten bij Quatre-Bras. Diezelfde dag versloeg Napoleon het Pruisische leger bij Ligny, maar de Pruisen konden zich terugtrekken en opnieuw verzamelen.

Twee dagen later, op 18 juni, volgde de beslissende veldslag bij Waterloo. Wellingtons leger hield stand totdat de Pruisische troepen arriveerden. Napoleon werd verslagen en zijn heerschappij kwam definitief ten einde.

Voor Brussel bracht de overwinning eerst geen feest, maar een stroom van gewonden. Privéwoningen, kloosters en openbare gebouwen werden als noodhospitalen ingericht. Families die enkele dagen eerder nog bals en diners hadden bijgewoond, zagen nu gekwetste mannen door de straten en langs hun huizen worden gedragen.

De afstand tussen de balzaal en het slagveld was plotseling bijzonder klein geworden.

Summoned to Waterloo – Robert Alexander Hillingford

De gasten verlaten het bal terwijl soldaten Brussel uittrekken. Robert Alexander Hillingford, 1898. Een romantische verbeelding van het moment waarop de wereld van de balzaal plaatsmaakte voor die van het slagveld. Publiek domein.

Jane Austen en de laatste dans

Terwijl in Brussel werd gedanst, bevond Jane Austen zich in Chawton. Op 29 maart 1815, enkele weken na Napoleons terugkeer uit Elba, had ze Emma voltooid. De roman zou in december van datzelfde jaar verschijnen. Op 8 augustus begon ze aan Persuasion.

We weten niet of Jane iets over het Bal van de Hertogin van Richmond hoorde. De gebeurtenissen bij Waterloo konden haar echter onmogelijk ontgaan. De oorlog met Frankrijk had vrijwel haar hele volwassen leven overschaduwd. Haar broers Francis en Charles dienden beiden bij de Royal Navy en in haar romans zijn militairen en marineofficieren nooit ver weg.

Toch vinden de grote veldslagen bij Austen bijna altijd buiten beeld plaats. Ze richt haar aandacht liever op wat oorlog, afwezigheid en onzekerheid met gewone levens en persoonlijke relaties doen.

Ook haar bals draaien nooit alleen om muziek en dans.

Tijdens het bal in Meryton ontdekt Elizabeth Bennet hoe onaangenaam Mr Darcy kan zijn. Op Netherfield worden misverstanden, verliefdheden en maatschappelijke verschillen voor iedereen zichtbaar. In Emmakrijgt de dans in The Crown een beslissende betekenis wanneer Mr Knightley de vernederde Harriet Smith te hulp komt. In Mansfield Parkverandert het bal van Fanny Price de manier waarop anderen naar haar kijken.

Een balzaal is bij Jane Austen een kleine samenleving. Iedereen let op iedereen.

Op 15 juni 1815 werd een Brusselse balzaal eveneens een afspiegeling van de wereld daarbuiten. Rangen en standen, nationale belangen, romantische verwachtingen en militaire plichten kwamen er samen. Alleen bleven de gevolgen hier niet beperkt tot een gekrenkte trots, een verkeerd begrepen blik of een onbeantwoorde liefde.

De danspartners van die avond konden de volgende ochtend tegenover Napoleon staan.

In de decennia na Waterloo groeide het bal uit tot een legende. Lord Byron verwees ernaar in Childe Harold’s Pilgrimage. William Makepeace Thackeray gebruikte het in Vanity Fair. Schilders verbeeldden huilende vrouwen, haastig vertrekkende officieren en Wellington die tussen de koetsen zijn bevelen uitdeelde.

Die voorstellingen zijn niet altijd historisch nauwkeurig. De zalen zijn vaak grootser, de jurken uitbundiger en de afscheidsscènes theatraler dan de werkelijkheid waarschijnlijk was.

Maar de aantrekkingskracht van het verhaal ligt niet in de pracht van de balzaal.

Ze ligt in het ogenblik waarop niemand precies weet wat er gaat gebeuren.

Een jonge vrouw helpt haar broer zijn koffers pakken. Een officier verheugt zich op de roem die hem wacht. Een hertog maakt een laatste buiging. Er wordt nog gedanst, hoewel het nieuws zich al door de zaal verspreidt. Buiten staan de koetsen gereed en in de verte marcheert een leger naar het noorden.

Op de avond van 15 juni 1815 danste de elegante wereld van Jane Austens tijd nog één keer alsof zij veilig en onveranderlijk was.

Maar Waterloo was al onderweg...

Beau Brummell – De man die de Regency-mode voorgoed veranderde

Wanneer we denken aan de elegante heren uit de romans van Jane Austen, denken we aan perfect geknoopte dassen, donkere jasjes, glanzende laarzen en een verzorgde, maar ogenschijnlijk moeiteloze uitstraling. Achter die stijlvolle verschijning schuilt één man: Beau Brummell.

Etiquette en sociaal leven

Regency-etiquette gaat eigenlijk veel verder dan "goede manieren". Het was een uitgebreid systeem van sociale regels dat bepaalde hoe je sprak, bewoog, danste, at, correspondeerde en zelfs hoe lang je bij iemand op bezoek bleef. Voor liefhebbers van Jane Austen is dat juist zo interessant: veel spanning in haar romans ontstaat doordat personages die regels volgen – of juist overtreden.

 * Kennismaken: je stelde jezelf niet zomaar voor

In de Regency-periode hoorde je niet op iemand af te stappen om kennis te maken. Je had een formele introductie nodig door een gemeenschappelijke bekende.

Voorbeeld uit Jane Austen:
In Pride and Prejudice wordt de komst van Mr. Bingley met veel verwachting ontvangen. Iedereen wil hem ontmoeten, maar dat gebeurt via sociale bijeenkomsten en introducties. Dat Mr. Darcy zich afstandelijk opstelt op het bal maakt hem direct impopulair – niet alleen vanwege zijn trots, maar ook omdat hij de sociale verwachtingen negeert.

 * Een bezoek had een tijdslimiet

Een "morning call" was meestal een kort bezoek van ongeveer vijftien tot dertig minuten. Te lang blijven gold als onbeleefd.

Voorbeeld uit Emma:
Emma Woodhouse ontvangt en brengt regelmatig bezoeken waarbij de duur en formaliteit zorgvuldig worden bewaakt. Sociale relaties werden onderhouden door deze geplande visites.

 * Dansen was een sociaal contract

Een dans uitnodigen was niet vrijblijvend. Wie een dans beloofde, hoorde die afspraak na te komen.

In veel Assembly Rooms werden de danspartners vooraf vastgelegd, en meerdere dansen achter elkaar met dezelfde persoon konden aanleiding geven tot geroddel over een mogelijke romance.

Voorbeeld uit Pride and Prejudice:
Elizabeth Bennet en Mr. Darcy dansen samen op het bal in Netherfield. Hun gesprek tijdens die dans is beladen, juist omdat een dans een relatief intiem sociaal moment bood.

 * Correspondentie was een kunstvorm

Brieven waren het belangrijkste communicatiemiddel. Ze werden zorgvuldig geformuleerd en volgens vaste richtlijnen afgesloten.

Voorbeeld uit Persuasion:
De beroemde brief van kapitein Wentworth aan Anne Elliot behoort tot de meest geliefde passages uit Austens werk. Juist omdat persoonlijke gevoelens meestal terughoudend werden geuit, maakt zijn openhartigheid zoveel indruk.

 * Eten draaide om decorum

Aan tafel wachtte men tot de gastvrouw begon. Grote emoties of luide discussies waren ongepast, en elegantie was belangrijker dan snelheid.

Een keurige houding, nette conversatie en aandacht voor anderen golden als tekenen van een goede opvoeding.

 * Wandelen had sociale betekenis

Een wandeling was meer dan ontspanning. Met wie je liep, waar je liep en hoe lang, kon aanleiding geven tot speculatie.

Voorbeeld uit Sense and Sensibility:
Wanneer Marianne Dashwood lange wandelingen maakt met John Willoughby, zien omstanders daarin een teken van een serieuze verbintenis.

 * Muziek en handwerken toonden beschaving

Van welopgevoede jonge dames werd verwacht dat zij vaardigheden ontwikkelden zoals:

• pianospelen,
• zingen,
• tekenen,
• borduren,
• Frans spreken,
• en elegant converseren.

Voorbeeld uit Pride and Prejudice:
Miss Bingley somt op waaraan een "accomplished woman" moet voldoen. Elizabeth Bennet reageert daar met een gezonde dosis scepsis op, wat Austens humor mooi laat zien.

 * Kleding weerspiegelde respect voor de gelegenheid

De juiste kleding hing af van het moment van de dag:

• Ochtend: eenvoudige wandel- of huisjurken.
• Middag: nette visitekleding.
• Avond: luxueuze japonnen met sieraden, handschoenen en vaak een waaier.

"In de Regency-periode sprak etiquette een stille taal. Een uitnodiging voor een dans, een zorgvuldig geschreven brief of een visite van precies twintig minuten kon meer zeggen dan duizend woorden."

***********************

High-Change in Bond Street - Publiek domein

The London Season

De ongeschreven regels van Regency society

Londen, voorjaar 1813.

Een jonge vrouw stapt uit een koets. Onder haar mantel draagt ze een nieuwe avondjapon. Haar handschoenen zijn nog vlekkeloos. Haar moeder heeft haar onderweg nog één keer herinnerd aan de namen van de mensen die ze vooral wél moet begroeten.

En aan die ene familie die ze beter op afstand houdt.

Binnen klinkt muziek. Kaarslicht glanst op spiegels en juwelen. Er wordt gelachen, gefluisterd, gekeken.

Voor wie aan "The London Season" denkt, verschijnen al snel beelden van bals, rijtuigen en elegante japonnen.

Voor veel mensen vandaag doet dat misschien meteen denken aan 'Bridgerton': debutantes, drukbezochte bals, moeders op zoek naar geschikte huwelijkskandidaten en een society waarin werkelijk iedereen iedereen lijkt te observeren.

De serie neemt heel wat historische vrijheden, maar één ding heeft ze uitstekend aangevoeld: society draaide om regels.

Niet altijd op papier vastgelegd, maar wel gekend door iedereen die erbij wilde horen.

Wie mocht je aanspreken? Met wie kon je dansen? Hoe vaak? Wie moest je kennen om ergens binnen te raken? Wanneer werd belangstelling ongepast? En hoe snel kon een reputatie beschadigd raken?

Welkom in de sociale wereld van Regency Londen!

Je moest eerst iemand kennen

In onze tijd is het heel gewoon om tijdens een feest een onbekende aan te spreken. In de hogere kringen van Regency society lag dat anders.

Een correcte introductie was belangrijk. Je kon niet zomaar naar iemand toestappen omdat die persoon interessant, aantrekkelijk of invloedrijk leek.

Je moest worden voorgesteld. Dat maakte familie, kennissen en sociale connecties bijzonder waardevol. Wie de juiste mensen kende, kon toegang krijgen tot nieuwe huizen, diners, bals en kennissenkringen. Wie niemand kende, stond letterlijk en figuurlijk aan de rand van de kamer.

Ook 'Bridgerton' speelt graag met dat idee: een ontmoeting krijgt pas gewicht wanneer ze gebeurt binnen de juiste kring en onder het toeziend oog van de juiste mensen.

Jane Austen gebruikt dat mechanisme voortdurend in haar romans. Nieuwe personages verschijnen zelden zomaar uit het niets. Er is bijna altijd iemand die hen introduceert, aanbeveelt of binnen een bestaande sociale kring brengt.

Een introductie kon het begin zijn van een vriendschap. Of van een huwelijk..

Een dans was nooit zomaar een dans

De balzaal was een van de weinige plaatsen waar jonge mannen en vrouwen relatief vrij met elkaar konden praten. Maar ook daar gold een hele sociale grammatica.

Een heer vroeg een dame ten dans. Zij kon aanvaarden of weigeren, al kon een weigering gevoelig liggen als ze kort daarna wél met iemand anders danste.

En dan was er nog een andere vraag: Hoe vaak dans je met dezelfde persoon?

Te veel aandacht voor één danspartner kon worden opgemerkt. In een wereld waarin verlovingen, reputatie en huwelijksvooruitzichten voortdurend werden besproken, kon herhaaldelijk samen dansen gemakkelijk aanleiding geven tot speculatie.

Dat is precies waarom de balzaal zo’n dankbare plek is voor moderne Regency-verhalen zoals 'Bridgerton'. Eén dans kan al genoeg zijn om de rest van de kamer aan het praten te krijgen.

Jane Austen wist dat natuurlijk al lang. Wanneer Elizabeth Bennet met Mr Darcy danst, is dat niet alleen een romantisch moment voor de lezer.

Het gebeurt in een zaal vol mensen die kijken. En onthouden...

Almack's Assembly Rooms - publiek domein

Niet iedereen mocht overal binnen

Sommige sociale ruimtes waren aanzienlijk exclusiever dan andere. Een van de beroemdste voorbeelden waren "Almack’s Assembly Rooms" in St James’s.

Wie er wilde binnenkomen, had niet alleen geld of een mooie titel nodig. Toegang hing af van de goedkeuring van invloedrijke vrouwelijke patronesses, die bepaalden wie tot hun geselecteerde gezelschap mocht behoren. Dat maakte Almack’s tot veel meer dan een balzaal.

Binnenkomen was een sociale erkenning. Niet binnenkomen kon bijna even veel zeggen.

De patronesses hadden daardoor een opmerkelijke macht binnen de Londense society. Zij konden mensen met elkaar laten kennismaken, deuren openen naar nieuwe kringen en bepalen wie tot het modieuze gezelschap behoorde.

Wie vertrouwd is met 'Bridgerton' zal hier misschien iets herkennen van de rol die Lady Danbury in de serie vervult: iemand die weet wie waar thuishoort, wie interessant is en welke introductie deuren kan openen.

De werkelijkheid was natuurlijk minder theatraal, maar het principe van sociale invloed was zeer reëel. Almack’s werd later zelfs spottend verbonden met de huwelijksmarkt. Want waar de juiste families bijeenkwamen, werden natuurlijk ook geschikte zonen en dochters bekeken.

Overdag begon het spel opnieuw

Wie dacht dat society alleen ’s avonds bestond, zou zich vergissen.

Overdag waren er visites, winkels, wandelingen en ritten door het park. Ook daar gold hetzelfde principe: zien en gezien worden.

Hyde Park was daarbij een belangrijk toneel. Op en rond Rotten Row reden leden van de hogere kringen te paard of in elegante rijtuigen.

Je kon er kennissen begroeten, mode bekijken, horen wie in Londen was aangekomen en ontdekken wie met wie gezien werd.

Een middagrit door Hyde Park was daarmee bijna een sociale mededeling.

Ik ben in Londen.

Ik behoor tot deze wereld.

En ja, deze mensen kennen mij.

Wie 'Bridgerton' kijkt, herkent dat meteen: de wandeling of rit door het park is zelden zomaar ontspanning. Het is een publieke verschijning.

Het lijkt verrassend modern. Alleen moest je er een koets voor hebben in plaats van een Instagram-account.

Visites: vijf minuten konden genoeg zijn

Ook visites waren onderdeel van het sociale verkeer.

Een bezoek hoefde niet altijd lang te duren. Het ging er soms vooral om dat men zich liet zien, belangstelling toonde of een sociale relatie onderhield.

Visitekaartjes speelden daarbij een belangrijke rol. Wie was langsgekomen? Wie had een kaart achtergelaten? Wie had nog niet gereageerd?

Het lijkt een klein detail, maar in een samenleving waarin sociale netwerken enorme invloed hadden, kon zoiets veel betekenen.

Aandacht was een vorm van erkenning. Afwezigheid kon eveneens een boodschap zijn.

En dan was er reputatie

Voor jonge vrouwen was reputatie van groot belang.

Een ongelukkige keuze, een ongepaste ontmoeting of zelfs te veel openlijke belangstelling voor iemand kon aanleiding geven tot roddel.

Hier voelt 'Bridgerton' misschien het meest vertrouwd. De serie maakt roddel bijna tot een hoofdpersonage op zich. In werkelijkheid bestond er natuurlijk geen Lady Whistledown die iedere misstap de volgende ochtend aan heel Londen rondstuurde, maar society-roddel, kranten en mond-tot-mondverhalen konden reputaties wel degelijk beïnvloeden. Voor een jonge vrouw stond er veel op het spel.

Ze werd niet alleen beoordeeld op haar uiterlijk, maar ook op haar manieren, familie, opvoeding en gedrag.

Wie kende zij?

Met wie sprak zij?

Met wie danste zij?

Wie begeleidde haar?

En vooral: wat zouden anderen ervan denken?

Precies daarom is het begrip reputatie zo belangrijk bij Jane Austen. Denk maar aan Lydia Bennet.

Wanneer zij met Wickham wegloopt, gaat het niet alleen om een dochter die een onverstandige beslissing neemt. Het gevaar raakt de hele familie. Haar gedrag kan gevolgen hebben voor de huwelijkskansen van haar zussen. Voor een moderne lezer kan dat overdreven lijken. Binnen Austens wereld was het dat veel minder.

Een chaperonne was geen overbodige luxe

Jonge ongehuwde vrouwen uit de hogere kringen bewogen zich zelden volledig vrij door society.

Een moeder, getrouwde vrouwelijke verwant of andere geschikte begeleidster speelde vaak een belangrijke rol. Niet alleen als gezelschap, maar ook als bescherming van reputatie. Want zelfs wanneer er niets ongepasts gebeurde, kon de indruk ervan al problemen veroorzaken.

Dat is een belangrijk verschil met onze manier van denken. In Regency society ging etiquette niet alleen over wat je deed. Het ging óók over wat anderen konden denken dat je deed.

En Jane Austen begreep maar al te goed hoeveel verhalen precies in dat verschil konden ontstaan.

Een goed adres hielp

Niet alleen mensen hadden status. Adressen hadden dat ook.

Waar je in Londen verbleef, kon iets zeggen over je sociale positie. De juiste wijk, straat of kring gaf meteen informatie aan anderen.

Austen gebruikt dat soort details subtiel.

In 'Pride and Prejudice' wonen Mr en Mrs Gardiner in Gracechurch Street. Voor Elizabeth zijn zij geliefde familieleden: verstandig, warm en beschaafd.

Voor iemand als Caroline Bingley ligt dat anders.

Het adres helpt Austen om iets te vertellen over klasse en snobisme zonder dat ze er lange uitleg aan hoeft toe te voegen.De lezer uit haar eigen tijd begreep de sociale code. Wij moeten hem soms opnieuw leren lezen.

Dandies in Rotten Row - Publiek domein

Londen als toneel

Tijdens The Season werd Londen één groot sociaal toneel - Bond Street om te winkelen, Hyde Park om te promenaderen.

Theaters om te kijken — zowel naar het podium als naar elkaar.

Dinertafels om connecties te onderhouden. Balzalen om nieuwe relaties te beginnen.

En huizen waar visites, uitnodigingen en kennismakingen bepaalden wie bij welke kring hoorde.

Voor buitenstaanders kon het glamour lijken. Voor wie erin leefde was het bijna een systeem.

Dat is misschien ook waarom The Season vandaag nog zo gemakkelijk tot de verbeelding spreekt.

'Bridgerton' vult die wereld met kleur, muziek en moderne romantiek. Jane Austen doet bijna het tegenovergestelde. Zij laat ons zien wat er onder het oppervlak gebeurt.

Jane Austen en Londen

Jane Austen behoorde zelf niet tot de aristocratische elite die elk jaar voor de Season naar Londen trok. Maar ze kende de stad wel.

Ze verbleef er verschillende keren bij haar broer Henry Austen en genoot van winkels, theater en het stadsleven.

In haar brieven zien we haar bewegen door een Londen dat veel levendiger is dan het oude beeld van Jane Austen als een schrijfster die uitsluitend rustig op het platteland zat. Ze bezocht winkels, liet haar haar doen, ging naar het theater en observeerde mensen.

En dat laatste deed ze uitzonderlijk goed.

Austen hoefde niet zelf tot de hoogste society te behoren om te begrijpen hoe zo’n samenleving werkte. Ze zag hoe mensen zich gedroegen.

Hoe ze elkaar beoordeelden. Hoe status werkte. En vooral: hoeveel betekenis er kon schuilen in een blik, een uitnodiging, een weigering of een dans.

Covent Garden in Austens tijd - Publiek domein

Bridgerton versus Austen

Voor wie via 'Bridgerton' nieuwsgierig is geworden naar de Regency, is het goed om één verschil in gedachten te houden.

'Bridgerton' gebruikt de periode als een rijk, romantisch speelveld. De serie vergroot het spektakel, de kleding, de romantiek en de sociale intriges.

Jane Austen schrijft vanuit die wereld zelf. Haar bals zijn meestal minder spectaculair. Haar drama zit in kleinere dingen.

Een verkeerde opmerking. Een ongemakkelijke introductie. Een geweigerde dans. Iemand die te lang blijft zitten. Een brief die anders wordt geïnterpreteerd dan bedoeld.

En juist daardoor leren haar romans ons misschien nog het meest over de echte sociale gevoeligheden van haar tijd.

Etiquette was een taal

Daarom is Regency etiquette zoveel interessanter dan een lijstje met regels over handschoenen en buigingen.

Het was een taal.

Een introductie betekende iets.

Een uitnodiging betekende iets.

Een dans betekende iets.

Zelfs niet uitgenodigd worden kon iets betekenen.

Wie die taal kende, kon zich vrij door society bewegen.

Wie haar verkeerd interpreteerde, kon zichzelf in een bijzonder ongemakkelijke situatie brengen.

En precies daar vinden we Jane Austen.

Want haar romans gaan zelden over grote veldslagen of politieke gebeurtenissen.

Ze gaan over kamers vol mensen.

Over gesprekken.

Over vergissingen.

Over trots.

Over reputatie.

Over wie naast wie zit.

Wie met wie danst.

En wie uiteindelijk ontdekt dat hij de sociale regels misschien uitstekend kende…

maar zijn eigen gevoelens een stuk minder goed.

Stel je voor…

Het is bijna elf uur.

Je koets stopt voor een huis dat schittert van het licht. Binnen klinkt muziek.

Je moeder kijkt nog één keer naar je japon. Dan zegt ze zacht de naam van de man met wie ze hoopt dat je vanavond zult dansen.

De deuren gaan open. Je stapt naar binnen.

Tientallen ogen kijken even op.

En nog voor de eerste dans begint, is het spel al lang begonnen...

Welkom bij The London Season.

***********************

Britse waaier 1790 - 1800

Metropolitan Museum - Publiek domein

The Language of the Fan

Flirten, fluisteren en misverstanden achter een waaier

Stel je een balzaal voor, ergens rond 1810. De kaarsen branden, de muzikanten zetten een countrydance in en aan de andere kant van de zaal staat een bijzonder aantrekkelijke heer. Rechtstreeks naar hem toe lopen? Onmogelijk. Hem openlijk blijven aankijken? Ongepast. Gelukkig rust er een waaier in je hand.

Je brengt hem langzaam naar je wang.

Ik hou van u.

Of betekende dat nu juist neen?

Ach. Tegen de tijd dat je het hebt uitgezocht, is de heer waarschijnlijk al met iemand anders aan het dansen.

Het klinkt heerlijk romantisch: dames die tijdens een bal volledige liefdesverklaringen uitwisselden door hun waaier op een bepaalde manier vast te houden. Op het internet circuleren dan ook lange lijsten met geheime boodschappen, van volg mij tot kus mij. Maar gebruikte men die code werkelijk in de tijd van Jane Austen?

Het antwoord is iets minder eenvoudig — en eigenlijk veel leuker — dan een simpel ja of neen.

Veel meer dan wat frisse lucht

Een waaier was in de achttiende eeuw en tijdens de Regency een elegant én praktisch accessoire. In een volle balzaal, verlicht door honderden kaarsen en gevuld met dansende gasten, kon het behoorlijk warm worden. Een beetje verkoeling was dus geen overbodige luxe.

Maar een waaier deed veel meer. Hij maakte deel uit van de kleding van een dame en kon, net als haar handschoenen, juwelen of reticule, iets vertellen over haar smaak en financiële mogelijkheden. Sommige waaiers waren eenvoudig bedrukt; andere waren beschilderd met pastorale scènes, klassieke taferelen, bloemen of mythologische figuren. Kostbare exemplaren werden gemaakt van ivoor, schildpad, zijde, kant, parelmoer of fijn beschilderd papier.

Bovendien bood een waaier allerlei sociale mogelijkheden. Een dame kon erachter glimlachen, een blik verbergen, een ongewenste bewonderaar negeren of een vriendin iets toefluisteren zonder dat de halve balzaal haar lippen kon lezen.

Kortom: zelfs zonder officiële code kon een waaier bijzonder welsprekend zijn.

🪭

Briséwaaier circa 1795 - Rijksmuseum - Publiek domein

Kon een waaier werkelijk ‘spreken’?

Gebaren hebben natuurlijk altijd betekenis gehad. Een dame die haar waaier bruusk dichtklapte, kon heel duidelijk laten merken dat zij geïrriteerd was. Wie zich gedeeltelijk achter een open waaier verborg en ondertussen een heer bleef aankijken, zond vermoedelijk een heel ander signaal uit.

Dat was echter gewone lichaamstaal, geen universeel geheim woordenboek.

Een glimlach, een blik of een uitnodigend gebaar kon binnen een bepaalde situatie perfect worden begrepen. Maar het is weinig waarschijnlijk dat iedere dame in Bath precies dezelfde beweging gebruikte om te zeggen: Ontmoet mij straks in de oranjerie.

Daarvoor moesten zowel de afzender als de ontvanger immers dezelfde code kennen. En laten we eerlijk zijn: zelfs zonder waaier slaagden de heren in Jane Austens romans er al wonderwel in om de gevoelens van een dame verkeerd te begrijpen.

Een echte Regency-uitvinding: Fanology

Toch bestond er tijdens Jane Austens leven al een poging om van de waaier een communicatiemiddel te maken.

In 1797 verscheen in Londen Fanology, or the Ladies Conversation Fan, ontworpen door Charles Francis Badini. De instructies werden gewoon op de waaier gedrukt. Letters van het alfabet waren verdeeld over verschillende groepen en een dame moest haar waaier in bepaalde posities houden om woorden te spellen. Het was eigenlijk een soort optische telegraaf voor de balzaal. Een exemplaar wordt vandaag bewaard in het British Museum.

Romantisch? Misschien.

Eenvoudig? Absoluut niet.

Om zelfs maar één kort zinnetje over te brengen, moest een dame onthouden in welke groep de juiste letter zat, haar waaier correct bewegen én hopen dat de heer aan de andere kant van de zaal even goed had opgelet tijdens zijn les in fanology.

Een liefdesverklaring kon zo gemakkelijk veranderen in een avondvullend dictee.

Bovendien weten we niet in hoeverre deze ‘conversation fan’ werkelijk werd gebruikt. Het kan evengoed een grappige nieuwigheid of gezelschapsspel zijn geweest. Het bestaan ervan bewijst dus niet dat iedere jonge vrouw in de Regency vloeiend waaier sprak.

Fanology waaier - The fan Museum, Greenwich

De beroemde code kwam pas later

De lijst die we tegenwoordig meestal tegenkomen — waarbij iedere beweging een volledige boodschap betekent — hoort vooral thuis in de negentiende eeuw, ná Jane Austens tijd.

In 1827, tien jaar na Austens overlijden, richtte Jean-Pierre Duvelleroy in Parijs zijn beroemde waaierhuis op. Zijn zoon Jules publiceerde later vanuit de Londense vestiging een geïllustreerd blaadje met The Language of the Fan. Daarin stonden tientallen gebaren met bijbehorende romantische boodschappen. Duvelleroy stelde ze voor als een eeuwenoude geheime taal, maar het oudst bekende document waarin deze precieze code wordt uitgelegd, dateert pas uit het midden van de negentiende eeuw. Historici zien het daarom vooral als een bijzonder slimme manier om waaiers opnieuw aantrekkelijk en mysterieus te maken.

En eerlijk is eerlijk: het werkte uitstekend.

Want wie wil er nu een gewone waaier kopen als men ook een instrument voor geheime verleiding kan bezitten?

Een kleine spoedcursus waaierflirten

Historisch gezien mogen we deze bewegingen dus niet zomaar toeschrijven aan Elizabeth Bennet, Emma Woodhouse of de debutantes uit de Regency. Maar de latere Duvelleroy-code is veel te vermakelijk om volledig links te laten liggen.

Volgens die negentiende-eeuwse lijst betekende:

De gesloten waaier tegen het hart houden --> U hebt mijn liefde gewonnen

De waaier langzaam bewegen --> Ik ben getrouwd

De waaier snel bewegen --> Ik ben verloofd

De waaier in de linkerhand dragen --> Kom met mij praten

De waaier met een vinger bovenaan aanraken --> Ik wil u spreken

De waaier voor het gezicht in de rechterhand houden --> Volg mij

De waaier in de linkerhand ronddraaien --> We worden bekeken

De waaier over de wang strijken --> Ik hou van u

De waaier over de ogen strijken --> Het spijt mij

De waaier door de gesloten hand laten glijden --> Ik haat u

De waaier openen en weer sluiten --> U bent wreed

De gesloten waaier aanbieden --> Houdt u van mij?

De waaier tegen de rechterwang houden -->Ja

De waaier tegen de linkerwang houden --> Neen

Het handvat tegen de lippen brengen --> Kus mij

Die laatste boodschap vereiste vermoedelijk een flinke dosis zelfvertrouwen — en een zeer oplettende heer.

Waar het romantische verhaal misgaat

Op sociale media en in kostuumdrama’s wordt deze code vaak voorgesteld alsof iedere jonge vrouw hem uit het hoofd kende. Een balzaal zou dan gevuld zijn geweest met dames die druk waaiers openden, sloten, lieten vallen en tegen verschillende lichaamsdelen hielden.

In werkelijkheid levert dat enkele praktische problemen op.

Wat als een dame snel waaierde omdat zij het werkelijk warm had? Was zij dan plots verloofd?

Wat als haar hand vermoeid raakte en zij haar waaier van rechts naar links verplaatste? Had zij zojuist een heer uitgenodigd, afgewezen of aangekondigd dat zij al van iemand anders hield?

En hoeveel mannen konden alle signalen correct ontcijferen terwijl zij tegelijkertijd moesten dansen, converseren en vermijden dat zij op de jurk van hun partner stapten?

Een volledig gestandaardiseerde taal zou alleen werken wanneer iedereen exact dezelfde regels kende. Daarvoor bestaat uit Jane Austens tijd geen overtuigend bewijs. De vaste lijst met romantische betekenissen moeten we daarom eerder bekijken als een Victoriaanse fantasie en marketingvondst dan als een dagelijkse Regencypraktijk.

Jane Austen en haar witte waaier

Jane Austen kende de waaier uiteraard als modeaccessoire. In een brief uit januari 1799 schreef zij over haar voorbereidingen voor een bal en vermeldde zij dat ze haar witte waaier zou meenemen.

In Northanger Abbey gebruikt Catherine Morland haar waaier bovendien op een heel herkenbare manier. Wanneer zij John Thorpe tijdens een bal probeert te ontwijken, verschuilt ze zich erachter. Geen ingewikkelde geheime code dus, maar een tamelijk doeltreffende boodschap:

Ik wil op dit ogenblik beslist niet met u praten.

Of Thorpe die boodschap ook begrijpt, is natuurlijk een andere zaak.

Austen zelf had vermoedelijk weinig behoefte aan een gedrukt woordenboek om de sociale signalen in een balzaal te ontcijferen. In haar romans kan een blik, een stilte of een verkeerd geïnterpreteerde dans al genoeg zijn om een complete liefdesgeschiedenis in beweging te zetten.

Dus… mythe of werkelijkheid?

De waaier kon zonder twijfel gebruikt worden om te flirten, gevoelens te verbergen en subtiele signalen te geven. Er bestonden tijdens Jane Austens leven zelfs speelse systemen waarmee men letters en woorden kon doorgeven.

Maar de bekende lijst met boodschappen als ik hou van u, volg mij en kus mij werd pas later populair. We mogen hem dus niet voorstellen als een vaste, algemeen gebruikte Regencycode.

Is dat een teleurstelling?

Wat mij betreft niet. De werkelijkheid is minstens even charmant. Een waaier hoefde geen officieel woordenboek te hebben om iets te zeggen. In de juiste handen kon hij verlegenheid verbergen, belangstelling verraden, een gesprek afweren of een glimlach nét lang genoeg geheimhouden.

En misschien was dat wel de echte taal van de waaier: niet één code die iedereen kende, maar een spel van blikken en gebaren waarvan de betekenis alleen bestond tussen twee mensen.

Al blijft één regel bijzonder bruikbaar voor een volgend Regency bal:

Waaier tegen de rechterwang: ja.
Waaier tegen de linkerwang: neen.

En bij twijfel? Gewoon vragen. Dat voorkomt dat een onschuldig moment van verkoeling eindigt in een onverwachte verloving.

*********************************

"It is quite a settled thing; and as soon as Nicholls has made white soup enough, I shall send round my cards."

Mr Bingley, Pride and Prejudice, hfdstk 11

"An egg boiled very soft is not unwholesome... Serle understands boiling an egg better than any body. I would not recommend an egg boiled by any body else -

Mr. Woodhouse, Emma hfdstk 3